Boerenkool voor je ogen
Leeftijdsgebonden Macula-degeneratie (LMD)
Een gezond voedingspatroon, sporten of regelmatig intensieve lichamelijke activiteit werkt beschermend.⁹,¹⁰ Een gezond voedingspatroon dat voldoende vis, groente en fruit bevat verlaagt het risico anderhalf keer (25 tot 40%) en een paar keer in de week dertig minuten stevig wandelen verlaagt het risico op de progressie van LMD al met bijna de helft.¹¹,¹²
Richtlijn voor leeftijdsgebonden maculadegeneratie (LMD) (2014)
In 2014 kwam op initiatief van het Nederlands Oogheelkundig Gezelschap (NOG) de richtlijn LMD uit. Hierin wordt gewezen op gezonde voeding, gezond gewicht, voldoende lichaamsbeweging, niet roken en het innemen van LMDvoedingssupplementen volgens de AREDS2-formule (zie hieronder). De richtlijn is gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek en kennis uit de praktijk. Inmiddels wordt ook aangeraden het supplement Omega-3 (visolie) in te nemen.
Met welke voedingsmiddelen kan ik leeftijdsgebonden macula-degeneratie (LMD)voorkomen of vertragen?
Er zijn veel verschillende soorten voedingsbestanddelen (nutriënten) onderzocht in relatie tot LMD. Zij vormen essentiële bouwstenen van het oog of zorgen ervoor dat het oog goed functioneert (zie afbeelding 2). De meest onderzochte voedingsbestanddelen zijn luteïne en zeaxanthine, zink, vitamine C, vitamine E en omega 3-vetzuren (EPA en DHA). Er is aangetoond dat zij het risico op verdere ontwikkeling van LMD verlagen.¹³,¹⁴
Afbeelding 3: Naleving van de dagelijkse voedingsaanbevelingen van het Nederlandse Voedingscentrum in het bevolkingsonderzoek onder Rotterdammers. Cijfers van het Centraal Bureau voor Statistiek laten zien dat deze cijfers in overeenstemming zijn met de gehele Nederlandse bevolking. Mensen die de combinatie aanbevolen hoeveelheid groente, fruit en vis eten, hebben 42% minder kans om LMD te ontwikkelen.¹¹
Bewijs voor deze gunstige effecten komt voort uit onderzoek met supplementen en inname via voeding.¹¹⁻¹⁵ In de macula gaat het daarnaast niet alleen over luteïne of zeaxanthine, maar over beide in de juiste verhouding en concentratie tot elkaar.
De inname van β-caroteen vermindert het risico op LMD vooral bij mensen met een hoog erfelijk risico. Andere voedingsbestanddelen, zoals α-caroteen, β-cryptoxanthine, lycopeen en vitamine D zijn minder grondig bestudeerd. Er is op dit moment geen duidelijk bewijs dat inname van deze voedingsbestanddelen het risico op LMD verlaagt.
Waarom zijn complete voedingspatronen zo waardevol?
Een veelgehoorde en terechte opmerking is dat we geen losse voedingsbestanddelen eten. Inderdaad, die krijgen we, los van de supplementen die we innemen, vooral binnen via onze voeding. Deze voedingsbestanddelen worden gegeten in samenhang met elkaar. Hoe effectief de opname in de darmen is, wordt mede bepaald door de verschillende combinaties, de concentraties waarin ze voorkomen en de stoffen waarin ze kunnen oplossen. Luteïne en zeaxanthine lossen bijvoorbeeld goed op in vetten en worden zo via de darmwand opgenomen in ons lichaam. En optimale concentratieverhoudingen van verschillende voedingsbestanddelen kunnen van belang zijn bij allerlei (fysiologische) processen binnen in ons lichaam. Uit onderzoek blijkt dat een gevarieerd voedingspatroon dat veel gezonde voedingsbestanddelen bevat, veel beter beschermt tegen maculadegeneratie MD dan een weinig gevarieerd voedingspatroon.
Europees onderzoek heeft aangetoond dat een voedingspatroon rijk aan groene bladgroenten, fruit, vis, volle granen, noten en olijfolie het risico op het ontwikkelen van een late MD met de helft kan verminderen.¹² Dit voedingspatroon overlapt met de voedingsaanbevelingen van het Nederlandse Voedingscentrum. Onderdeel van de oorspronkelijke Schijf van Vijf was om minimaal 200 gram groente en twee stuks fruit per dag te eten, net als twee keer per week vette vis. Uit bevolkingsonderzoek onder Rotterdammers blijkt dat slechts 4% van de 55-plussers deze aanbevelingen van de overheid volledig opvolgt11 en dat juist deze 4% maar liefst 44% minder kans op het ontwikkelen van LMD heeft (zie afbeelding 3)!¹¹
Onderzoekers van de Tufts University School of Medicine in Boston in de VS hebben met een onderzoeksmethode – genaamd qualitative comparative analysis – de relatie tussen voedingscategorieën en hun associaties met late MD gevisualiseerd.¹⁵ De visualisatie van dit onderzoek laat een gunstig, een ongunstig en een neutraal of onbekend voedingspatroon zien.
Hieronder (afbeelding 4) treft u een aangepaste afbeelding van de voedingspatronen. Groen omcirkeld zijn de voedingsmiddelen die gunstig zijn voor de ogen en rood omcirkeld zijn ongunstige voedingsmiddelen. Hoe groter de cirkel, hoe groter het effect. In de groene cirkels staan groene bladgroenten, fruit, vis, volle granen, peulvruchten, noten en olijfolie. In de grote rode cirkel treft u vooral bewerkte voedingsmiddelen (kant-enklaarmaaltijden en voedingsmiddelen in pakjes en zakjes met vaak toegevoegde stoffen, zoals kunstmatige smaakstoffen en chemische ingrediënten), bewerkt vlees (bewerkt om de smaak of houdbaarheid te beïnvloeden), dranken en voedingsmiddelen die rijk zijn aan suiker of zout. Het algemene advies is om deze niet te consumeren. Ook is het aanbevolen om zo min mogelijk rood vlees, varkensvlees, boter, margarine en plantaardige oliën (met uitzondering van olijfolie) te gebruiken.
Zet uw dagelijkse maaltijd eens in de groene en rode cirkels
Vallen uw keuzes voor voedingsmiddelen vooral in de groene cirkels, de rode cirkels of eet u een mix van beide? Hoe meer de balans naar de groene cirkels gaat, hoe gunstiger dat is voor uw ogen.
Eten wij de juiste groenten, fruit en vis?
Als wij specifiek kijken naar de voor gezonde mensen aanbevolen dagelijkse hoeveelheid van bijvoorbeeld luteïne, zeaxanthine en omega 3-vetzuren, dan is dat voor luteïne 4,8 milligram per dag (mg/d), voor zeaxanthine 1,2 mg/d en voor omega 3-vetzuren (DHA/EPA) 200 mg/d. De nieuwe algemene richtlijn ‘gezonde voeding’ (de Schijf van Vijf) van de Gezondheidsraad (2020) adviseert 250 gram groente en 200 gram fruit per dag en één keer per week (bij voorkeur vette) vis.
In Nederland eten wij vooral ui, tomaat, bloemkool, sperziebonen, worteltjes en een appel, peer, banaan of sinaasappel.¹⁶ In deze groenten en vruchten zitten weinig voedingsbestanddelen die onze ogen beschermen tegen de ontwikkeling van MD. De geschatte inname van luteïne uit voeding is daarmee 1 tot 2 mg per dag. Vis ligt nog lastiger, want Nederlanders zijn niet echt viseters; er wordt tien keer zoveel vlees als vis gegeten. En als er al vis wordt gegeten, is het zoute haring of kibbeling. De gewenste voedingsbestanddelen komen in veel hogere concentraties voor in bijvoorbeeld spinazie, boerenkool, veldsla, oranje paprika’s, goudsbloem (Calendula officinalis), makreel, zalm en tonijn.
Waarom zijn voedingssupplementen zo belangrijk bij macula-degeneratie (MD)?
Uit een onderzoek met voedingssupplementen (AREDS2) onder meer dan 4.000 deelnemers, blijkt dat het slikken hiervan bij mensen die al MD hebben de progressie naar late MD met 25% kan vertragen.¹³ De samenstelling van de AREDS2-oogformule is per dagdosering: vitamine C (500 mg), vitamine E (400 IU), luteïne (10 mg), zeaxanthine (2 mg), zink (25 tot 80 mg) en koper (2 mg). De richtlijn LMD uit 2014 verwijst hiernaar.
Het is vrij lastig voor patiënten die al MD hebben om de aantoonbaar werkzame doseringen uit voeding te halen; voor bijvoorbeeld luteïne is dit maar liefst 10 mg (zie AREDS2-oogformule), vijf tot tien keer zoveel als gemiddeld.
Werkzame doseringen, een rekenvoorbeeld
Voorbeeld van een ‘gezond voor je ogen gerecht’:
Zalm en avocado salade met verse spinazie,
brocoli, blauwe bessen en olijfolie.
Een van de meest gegeten groenten in Nederland is bloemkool. Dit bevat 0,01 mg luteïne per 100 gram. Om de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid van 4,8 mg luteïne te bereiken, zou u bijna 48 kilogram bloemkool per dag moeten eten. Om de MD-relevante dosering van 10 mg luteïne binnen te krijgen, zou dat minstens 100 kilogram moeten zijn. Maar in boerenkool zit 610 keer meer luteïne dan in bloemkool. Voor de ADM-relevante dosering van 10 mg luteïne zou u daar slechts 164 gram (0,16 kilogram) van per dag moeten eten.
Een combinatie van voedingsmiddelen kan leiden tot een efficiëntere opname van voedingsbestanddelen, waardoor het gecombineerde effect groter wordt. Als u iedere dag spinazie, boerenkool, veldsla of andijvie eet, gecombineerd met oranje paprika, dan komt u een heel eind in de goede richting om voldoende luteïne en zeaxanthine binnen te krijgen. Maar met vele andere groenten komt u zeker niet aan de hoeveelheden die aanbevolen zijn voor MD. Voedingssupplementen zoals AREDS2 zijn dus zelfs bij een gevarieerd voedingspatroon aanbevolen om voldoende van de voedingsbestanddelen binnen te krijgen.
Welke adviezen moet u onthouden?
Er komt een vrouw bij de dokter. Ze vraagt: “Dokter, ik heb een artikel gelezen in de MaculaVisie: Wat kan ik eten tegen LMD. Maar wat moet ik hiervan onthouden?”
Volgens de dokter is belangrijk te onthouden dat:
Door te weten wat men eet, door bewuster te worden van wat er in voeding zit en wat het effect is van bepaalde leefgewoonten, kan men zelf bewustere keuzes maken en de balans van ongunstige naar gunstigere leefgewoonten verleggen. Als we de aandacht en daarmee de balans kunnen verleggen, hebben we al een grote stap gemaakt in de richting om onszelf te beschermen.
Maar uit onderzoek blijkt dat het opvolgen van de aanbevelingen van de oogarts nog niet zo eenvoudig is. Stoppen met roken is voor veel mensen erg moeilijk. En een nieuw, ander voedingspatroon is voor veel mensen niet of moeilijk vol te houden. Ook krijgen we vaak te horen dat de motivatie om iedere dag voedingssupplementen in te nemen na verloop van tijd vermindert. Uit onderzoek blijkt dat 65% van de patiënten met MD helemaal geen supplementen gebruikt of dat in onjuiste doseringen doet.De MaculaVereniging heeft als missie mensen met de oogaandoening macula-degeneratie te ondersteunen.
